جزيرة العرب آن روز تجاوز نكرده بود . و از جهتى ديگر بايد در باره اين روز يعنى روز عرفه دقت و تامل كنيم ، ببينيم چه رابطه اى بين روز عرفه يعنى روز نهم ماه ذى الحجه سال دهم هجرت با جمله : * ( « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي » ) * كه در آيه مورد بحث قرار گرفته برقرار است . چه بسا ممكن است كسى بگويد : رابطه اين بوده كه در آن روز امور حج به حد كمال رسيد ، چون رسول خدا ( ص ) به نفس شريف خود در آن مراسم شركت كرده بود و تك ، تك احكام حج را هم مىگفت و هم خودش پياده مىكرد . اما متاسفانه اين احتمال را هم نمىتوان پذيرفت ، براى اينكه ديديم يكى از مناسكى كه در آن سال به مسلمانان تعليم داد حج تمتع بود ، كه چيزى نگذشت بعد از درگذشتش متروك شد ، آن وقت چطور ممكن است تعليم چنين حكمى را اكمال دين بناميم ، و تعليم نماز و روزه و حج و زكات و جهاد و ساير معارف را كه قبلا تشريع شده بود تكميل دين ندانيم ، و اصلا چطور ممكن است تعليم يكى از واجبات دين را اكمال آن دين شمرد با اينكه اكمال خود آن واجب هم نيست تا چه رسد به اكمال مجموع دين ؟ از اين هم كه بگذريم اين احتمال باعث مىشود كه رابطه فقره اول يعنى جمله : * ( « الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ » ) * با فقره دوم يعنى جمله : * ( « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ » ) * قطع بشود ، چه رابطه اى تصور مىشود كه ميان تعليم حج تمتع براى مسلمانان و ميان مايوس شدن كفار از دين مسلمين بوده باشد ؟ و چه بسا ممكن است كسى ديگر بگويد : مراد اين آيه اين است كه در اين روز يعنى روز نزول سوره مائده با نازل شدن بقيه حلال و حرامها دين تكميل شد ، چون بعد از آن روز ديگر حلال و حرامى نازل نشد ، و مراد از اكمال دين اين است كه ياس بر دلهاى كفار مسلط گشته ، آثار اين نوميدى و ياس بر چهره هاشان نمودار گشت . بله ممكن است كسى چنين بگويد ، و ليكن لازم است انسان چشم خود را باز كند و ببيند بنا بر اين احتمال منظور از جمله : * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * چه كسانى است ؟ اگر منظور كفار عرب است ، كه در آن روز اثرى از آنها نمانده بود ، تا در باره آنان صحبت شود و گفته شود اينها ديگر مايوس شدند ، چون اسلام در سال نهم هجرت بساط شرك را از ميان عرب بر چيده بود ، كسى در آن ميان نبود كه به غير اسلام تظاهرى بكند ، و مگر حقيقت اسلام غير اين تسليم است ، پس كفارى كه مايوس شدند چه كسانيند . و اگر منظور از اين جمله كفار غير عرب از ساير امتها و نژادهاى غير عرب باشد ، كه